b. Muzari feil

اَلْمُضَارِعُ

Muzari fiil – başında dörd əlavə hərfdən biri olan fiildir. Misal: يَفْعَلُ (o edir), تَفْعَلُ (sən edirsən), أَفْعَلُ (mən edirəm), نَفْعَلُ (biz edirik). Bu fiildə həm indiki zaman, həm də gələcək zaman mənası iştirak edir, yalnız fiilə lam tə’kid və ya سوف (sevfe) edatı daxil olduqda bu mənalar ayrılır. Muzari fiil ref, nasb və cəzm hallarında olur. Ref halı mənəvi bir amil ilə, yəni fiilin isim yerində işlənməsi ilə olur. Misal: زَيْدٌ يَضْرِبُ (Zeyd vurur). Nasb halı dörd hərf ilə olur: أَنْ يَخْرُجَ (çıxması), لَنْ يَضْرِبَ (heç vaxt vurmayacaq), كَيْ يُكْرَمَ (ikram etməsi üçün), إِذَنْ يَذْهَبَ (o halda gedər). Muzari fiil beş hərfdən sonra gizli 'en' ilə nasb edilir: حَتَّى (ta ki), لام (lam-li), أَوْ (və ya), وَاوُ الْجَمْعِ (cəmi vavı), فاء (fa) – bu hərflər altı şeyin cavabında gəlir: əmr, nəhy, nəfy, istifham, təmənni, arz. Misallar: سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلَهَا (ora daxil olana qədər getdim), جِئْتُكَ لِتُكْرِمَنِي (sən mənə ikram edəsən deyə gəldim), لَأَلْزَمَنَّكَ أَوْ تُعْطِيَنِي حَقِّي (ya haqqımı ver, ya da lazım olanı edəcəyəm), لاَ تَأْكُلِ السَّمَكَ وَ تَشْرَبَ اللَّبَنَ (balıq yeməklə süd içməyi bir arada etmə), اِيتِنِي فَأُكْرِمَكَ (gəl, sənə ikram edim), لاَ تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي (ölçünü aşmayın, yoxsa qəzəbim sizə gələr), مَا تَأْتِنَا فَتُحَدِّثَنَا (bizə gəlmirsən ki, danışasan), هَلْ أَسْأَلُكَ فَتُجِيبَنِي (sənə soruşsam cavab verərsən?), لَيْتَنِي عِنْدَكَ فَأَفُوزَ (kaş yanında olub qazansaydım), أَ لاَ تَنْزِلُ بِنَا فَتُصِيبَ خَيْرًا مِنَّا (bizə gəlməzsən ki, bizdən xeyir alasın). Cəzm halı beş hərf ilə olur: لَمْ يَخْرُجْ (çıxmadı), لَمَّا يَخْفْ (hələ qorxmadı), لِيَضْرِبْ (vursun), لاَ تَفْعَلْ (etmə), إِنْ (şərt in-i) – misal: إِنْ تُكْرِمْنِي أُكْرِمْكَ (əgər mənə ikram etsən, mən də sənə ikram edərəm). Cəzm edən dokuz isim: مَنْ (kim), مَا (nə), أَيُّ (hansı), أَيْنَ (harada), أَنَّى (harada olsa), مَتَى (nə vaxt), إِذْمَا (hər nə vaxt), حَيْثُمَا (harada olsa), مَهْمَا (hər nə olsa). Misal: مَنْ يُكْرِمْنِي أُكْرِمْهُ (kim mənə ikram etsə, ona ikram edərəm). Bu isimlər İzhar dərslərində iki muzari fiili cəzm edən edatlar kimi izah olunub. Muzari fiil gizli 'in' ilə cəzm edilir – altı şeyin cavabında (fa ilə cavablananlar): əmr, nəhy, istifham, təmənni, arz (nəfy istisna). Misal: اِيتِنِي أُكْرِمْكَ (gəl, sənə ikram edim). Bu misal əmr üçün; nəhy üçün: لاَ تَكْفُرْ تَدْخُلِ الْجَنَّةَ (inkar etmə, cənnətə girərsən), istifham üçün: هَلْ أَسْأَلُكَ فَتُجِيبَنِي (sənə soruşsam cavab verərsən?), təmənni üçün: لَيْتَنِي عِنْدَكَ فَأَفُوزُ (kaş yanında olub qazansaydım), arz üçün: أَ لاَ تَنْزِلُ بِنَا فَتُصِيبَ خَيْرًا مِنَّا (bizə gəlməzsən ki, bizdən xeyir alasın). Muzari fiilə zamir elifindən, vavından və ya’sından sonra nun əlavə olunur – bu nun ref halının əvəzinə gəlir. Misal: يَضْرِبَانِ (o ikisi vurur), يَضْرِبُونَ (onlar vururlar), تَضْرِبِينَ (sən vurursan). Bu nun yalnız ref halında olur, nasb və cəzm halında olmaz, yəni bu hallarda nun düşür.

Muzari Fiil

Mazi fiilin başına növbə ilə dörd əlavə hərfdən biri gəldikdə yaranan fiilə muzari fiil deyilir. Bu dörd muzaraət hərfi həmzə, te, ya və nun-dur...

a və nundur və أَتَيْنَ “eteyne” bir yerə toplanırlar ki, yadda qalması asan olsun. Misal üçün; يَفْعَلُ “O edir”, تَفْعَلُ “Sən edirsən” və أَفْعَلُ “Mən edirəm” kimi. Muzari feil məna baxımından indiki və gələcək zaman üçün ortaqdır. Yəni hər iki zamanın mənasını ifadə edir. (Əslində geniş zaman mənası da var.) Lakin ona ibtidai və ya tə’kid lâmı və ya gələcəyə aid edən sevfe ədatı daxil olarsa, əvvəlki cümlədə qeyd edildiyi kimi hər iki mənaya dəlalət etməz. İbtidai və ya tə’kid lâmı daxil olarsa indiki zamana, sevfe və ya sin ədatı daxil olarsa gələcək zamana aid edilir. Muzari feil ref, nasb və cezm hallarında irabdan pay alaraq mureb bir söz olur. Muzari feilin ref alamətinə sahib olması, ismin mövqeyində ola bilmə qabiliyyətindən dolayı mənəvi bir amil ilədir, misal üçün; زَيْدٌ يَضْرِبُ “Zeyd vurur” yəni يَضْرِبُ زَيْدٌ “Zeyd vurur” kimi. Muzari feilin nasbı isə aşağıda sayılacaq olan dörd hərf ilədir; أَنْ يَخْرُجَ “Çıxması”, لَنْ يَضْرِبَ “Heç vaxt vurmayacaq”, كَيْ يُكْرَمَ “İkram etməsi üçün” və إِذَنْ يَذْهَبَ “O halda gedər” kimi. Muzari feil, aşağıda sayılacaq olan beş hərfdən sonra gizli bir en ilə nasb edilir; onlar حَتَّى “hatta”, لِ əmr lâmı, أَوْ vav hərfi (أَنْ mənasında), مَعَ mənasında olan cəm vavı və beşincisi fa hərfidir. Misallara keçməzdən əvvəl fa hərfini izah edək. Fa hərfi, aşağıda sayılacaq altı şeyin cavabında gələn fa hərfidir: əmr, nəhy, nəfy, istifham, təmənni və arz. İndi gizli en ilə mansub olan muzari feilin misallarına baxaq: سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلَهَا “Ona daxil olana qədər getdim” təqdiri سِرْتُ حَتَّى أَنْ أَدْخُلَهَا kimidir. جِئْتُكَ لِتُكْرِمَنِي “Sən mənə ikram edəsən deyə sənə gəldim” təqdiri جِئْتُكَ لِأَنْ تُكْرِمَنِي kimidir. لَأَلْزَمَنَّكَ أَوْ تُعْطِيَنِي حَقِّي “Mənə haqqımı verirsən və ya yaxana yapışaram & Mənə haqqımı verənə qədər lazım olanı edəcəyəm” təqdiri لَأَلْزَمَنَّكَ أَنْ تُعْطِيَنِي حَقِّي və buradakı ev hərfi إِلَى və ya إِلاَّ mənasındadır, beləliklə إِلَى أَنْ və ya إِلاَّ أَنْ demək də caizdir. لاَ تَأْكُلِ السَّمَكَ وَ تَشْرَبَ اللَّبَنَ “Balıq yeməklə süd içməyi bir yerdə etmə” ifadəsindəki vav مَعَ mənasındadır, təqdiri لاَ تَأْكُلِ السَّمَكَةَ مَعَ شُرْبِ اللَّبَنِ kimidir. İndi fa hərfinin gəldiyi beş şeyin (əmr, nəhy, nəfy, istifham, təmənni və arz) cavabında olan misallara baxaq: اِيتِنِي فَأُكْرِمَكَ “Mənə gəl ki, sənə ikram edim” təqdiri اِيتِنِي فَأَنْ أُكْرِمَكَ kimidir. لاَ تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي “Ölçünü aşmayın, yoxsa qəzəbim sizə gələr” təqdiri فَأَنْ يَحِلَّ kimidir. مَا تَأْتِنَا فَتُحَدِّثَنَا “Bizə gəlmirsən ki, bizə danışasan” təqdiri مَا تَأْنِنَا فَأَنْ تُحَدِّثَنَا kimidir. هَلْ أَسْأَلُكَ فَتُجِيبَنِي “Sənə soruşsam mənə cavab verərsənmi?” təqdiri هَلْ أَسْئَلُكَ فَأَنْ تُجِيبَنِي kimidir. لَيْتَنِي عِنْدَكَ فَأَفُوزَ “Kaş yanında olub qazansaydım” təqdiri لَيْتَنِي عِنْدَكَ فَأَنْ أَفُوزَ kimidir. أَ لاَ تَنْزِلُ بِنَا فَتُصِيبَ خَيْرًا مِنَّا “Bizə gəlməzsən ki, bizdən xeyir əldə edəsən” təqdiri أَ لاَ تَنْزِلُ بِنَا فَأَنْ تُصِيبَ خَيْرًا مِنَّا kimidir. Muzari feil, aşağıda misallarla veriləcək olan beş şey ilə cezm edilir; لَمْ يَخْرُجْ “Çıxmadı”, لَمَّا يَخْفْ “Hələ qorxmadı”, لِيَضْرِبْ “Vursun”, لاَ تَفْعَلْ “Etmə” və إِنْ in-i şartiyye ki, misalı; إِنْ تُكْرِمْنِي أُكْرِمْكَ “Əgər mənə ikram etsən, mən də sənə ikram edərəm” kimi. Aşağıda sayılacaq doqquz isim isə in-i şartiyye mənasını ehtiva edən sözlərdir; onlar مَنْ “kim”, مَا “nə”, أَيُّ “hansı”, أَيْنَ “harada”, أَنَّى “harada olursa olsun”, مَتَى “nə vaxt”, إِذْمَا “hər nə vaxt”, حَيْثُمَا “harada olursa olsun” və مَهْمَا “nə olursa olsun” kimidir. Birinə misal; مَنْ يُكْرِمْنِي أُكْرِمْهُ “Kim mənə ikram edərsə, ona ikram edərəm” kimidir. Digərləri də iki muzariyi cezm edir, bu misala görə müqayisə edə bilərsən. Muzari feil, nəfy istisna olmaqla fa ilə cavab verilən (yuxarıda misalları verildi) beş şeyin cavabında gizli bir in ilə cezm edilir, misalları: Əmr üçün: اِيتِنِي أُكْرِمْكَ “Mənə gəl (əgər gəlsən) sənə ikram edərəm” ifadəsi إِيتِنِي إِنْ تَأْتِنِي أَكْرِمْكَ “Mənə gəl, əgər mənə gəlsən sənə ikram edərəm” şəklində olub, gizli in-i şartiyyenin cəza feili olan أَكْرِمُ feilində cezm edilmişdir, bu cezm etmə işini gizli in etmişdir. Nəhy üçün: لاَ تَكْفُرْ تَدْخُلِ الْجَنَّةَ “İnkar etmə, cənnətə girərsən” ifadəsinin təqdiri isə إِنْ لاَ تَكْفُرْ تَدْخُلِ الْجَنَّةَ “Əgər inkar etməzsən, cənnətə girərsən” şəklində olub, normalda meczum تَدْخُلْ sözü elif-lamlı bir ismə keçid edərkən kəsrə ilə oxunduğu üçün sakit deyil. İstifham üçün: هَلْ أَسْأَلُكَ فَتُجِيبَنِي “Sənə soruşsam mənə cavab verərsənmi?” ifadəsinin təqdiri إِنْ أَسْئَلْكَ تُجِبْنِي “Əgər soruşsam cavab verərsənmi?” kimidir. Təmənni üçün: لَيْتَنِي عِنْدَكَ فَأَفُوزُ “Kaş yanında olub qazansaydım” ifadəsinin təqdiri إِنْ أَكُنْ عِنْدَكَ أَفُزْ “Əgər yanında olsam, qazanaram” kimidir. Arz etməyə misal: أَ لاَ تَنْزِلُ بِنَا فَتُصِيبَ خَيْرًا مِنَّا “Bizə gəlməzsən ki, bizdən xeyir əldə edəsən” ifadəsinin təqdiri isə إِنْ تَنْزِلْ بِنَا تُصِبْ خَيْرًا “Əgər bizə gəlsən, xeyir taparsan” kimidir. Muzari feilin misalı يَضْرِبُ feilində zamir əlifi, vavı və ya’sından sonra bir nun əlavə edilir, yəni يَضْرِبُ feili يَضْرِبَانِ və يَضْرِبُونَ və تَضْرِبِينَ olur. Buradakı fətalı nun mənəvi bir amil ilə merfu olub, ref alaməti damme olan muzari feilin dammesindən birbaşa gəlmişdir. Necə ki, müfred merfu muzari feilin ref alaməti damme isə, təsniyə merfu muzari feilin, cəm merfu muzari feilin ref alaməti isə sondakı fətalı nun ilədir. Lakin nasb və cezm halında bu nun düşür.