Muzari felin ismə bənzəməsi
Ona müstəkbəl də deyilir, çünki istikbəl (gələcək) mənası onun öz mənasında mövcuddur. Ona müzari də deyilir, çünki hərəkələrdə və sükunlarda, nekirə ismə sifət olaraq gəlməsində və ibtidanın lamının daxil olmasında, məsələn: İnnə Zeyd ləqaimun və ləyəqumu kimi, darib (ism-i fail) sözünə bənzəyir. Cins ismin ümum və xüsusda, yəni cins ismin lam-ı ahd ilə xüsusi olması kimi, yədribu fiilinin əvvəlinə sin və sevfə gələndə xüsusi mənaya malik olması kimi, və "ayn" sözünün çox mənalı olmasına bənzər şəkildə, müzari fiil hal (indiki zaman) və istikbəl (gələcək zaman) arasında ortaqdır.
Ona müzari fiil üçün deyilir; müstəkbəl deyilir, mövcud olması səbəbindən, istikbəl (gələcək) mənasının, öz mənasında, bu səbəbdən belə adlandırılır, müzari (bənzəyən) deyilir, çünki müzari fiil daribun (ism-i fail) sözünə, hərəkələrdə və sükunlarda, nekirə ismə sifət olaraq gəlmədə, və ibtida lamının daxil olmasında, misal: İnnə Zeyd ləqaimun "Şübhəsiz ki, Zeyd ayağa qalxandır" və İnnə Zeyd ləyəqumu "Şübhəsiz Zeyd ayağa qalxır" kimi. Cins ismin ümum və xüsusda, yəni cins ismin lam-ı ahd ilə xüsusi olması kimi, yədribu fiilinin əvvəlinə sin və sevfə gələndə xüsusi mənaya malik olması kimi, "ayn" sözünün çox mənalı olmasına bənzər şəkildə, müzari fiil hal (indiki zaman) və istikbəl (gələcək zaman) arasında ortaqdır.
Mətnin Ümumi Mənası: Öz mənasında istikbəl (gələcək) mənası mövcud olduğuna görə müzari fiilə müstəkbəl deyilir. Müzari də lüğətdə "bənzər" mənasını ifadə edir. Çünki müzari fiil ضَارِبٌ kimi ism-i failə hərəkə və sükun sıralamasında, nekirə ismə sifət olaraq gəlmədə, ism-i failin üzərinə gəldiyi kimi öz üzərinə də lam-ı ibtida daxil olmasında, misal: İnnə Zeyd ləqaimun "Şübhəsiz ki, Zeyd ayağa qalxandır" və İnnə Zeyd ləyəqumu "Şübhəsiz Zeyd ayağa qalxır" kimi, ümum və xüsusda cins ismə bənzəməsi, yəni cins ismə ahd-ı xarici lam daxil olunca xüsusi olan bir şeyə xüsusi olması kimi müzari fiil də (misal olaraq yədribu fiili verilib) əvvəlinə sin və sevfə gələndə başqa bir mənaya xüsusi olması kimi, yəni cins isim ilə müzari arasındakı ümum və xüsus bənzərliyi, və yenə müzari fiilin hal (indiki zaman) və istikbəl (gələcək zaman) arasındakı ortaq istifadəsi, "ayn" sözünün çox mənalı olmasına bənzər şəkildə müzari fiilə "bənzəyən-müşabih" deyilir. İmam Birgəvi (Allah ondan razı olsun) İzhar kitabında, müzari fiilin ism-i failə, ləfzən, mənən və istifadə baxımından bənzədiyini qeyd etmişdir. İzhar kitabına da baxa bilərsiniz.
| Müzari Fiilin İsm-i Faile Hərəkət və Sükunlarda Bənzəməsi | ||||
| ضَارِبٌ | بٌ | رِ | ا | ضَ |
| damme | kesre | cezm | fetha | |
| يَضْرِبُ | بُ | رِ | ضْ | يَ |
| İsm-i fail kimi Nəkrə ismə sifət olması | |||
| İsm-i Fail | ضَارِبٌ | بِرَجُلٍ | مَرَرْتُ |
| Muzari Fəil | يَضْرِبُ | بِرَجُلٍ | مَرَرْتُ |
| İsm-i failə daxil olduğu kimi muzari fəilə də daxil olan ibtidə lamı | |||
| İsm-i Fail | لَقَائِمٌ | زَيْدًا | إِنَّ |
| Muzari Fəil | لَيَقُومُ | زَيْدًا | إِنَّ |
|
||||
|
||||
| سَوْفَ يَضْرِبُ | سَيَضْرِبُ | يَضْرِبُ | ||
| İstiqbal | Hal və istiqbal müştərək | |||
Necə ki, nəkrə yəni ümumiyyətə məxsus bir ismə lam-ı əhd daxil olub onu mərifə edib xüsusiyyətə məxsus edir, sin və sevfə ədətləri də muzari fəili hal mənasından istiqbal mənasına məxsus edir. Bununla bərabər اَلْعَيْنُ "göz, çeşmə, gözdə, pınar, qızıl və s." sözünün mənasının çox olmasına bənzədiyindən muzari fəilə müşabih yəni bənzəyici deyilir. Çünki muzari fəil yuxarıda sadalandığı kimi bəzi sözlərə həm ləfzən, həm mənən, həm də istifadədə bənzəyir və hal ilə istiqbal arasında müştərək olan bir ləfzdır.