Ecvef fellərdəki 2-ci növ İ'lâl əməliyyatı

Əcvəf feilərdə vav və ya hərfinin hərəkələrinin əvvəlki hərfə köçürülməsi

Vav və ya hərflərinin əvvəlində olan hərf səhhih və sakit bir hərf olarsa və ya özündə i'lâl əməli tətbiq olunması baxımından səhhihə bənzəyən bir ilət hərfi olarsa, o halda hərəkəli olan vav və ya ya hərfinin hərəkəsi əvvəlindəki hərfə köçürülür. Bu əməliyyatdan sonra həmin vav və ya ya hərfi sakit qalır və feil üçün 4 hal mövcuddur;

1.Hal: Ayn ul-feil olan vav və ya ya hərfinin hərəkəsi özündən əvvəl gələn səhhih və sakit hərfə köçürüldükdən sonra başqa bir əməliyyat aparılmır;

I'lâl	Bina-i Vavi	Bina-i Yai
Əsli	يَقْوُلُ	يَيْبِعُ
Son Hali	يَقُولُ	يَبِيعُ

Cədvəldə görünən əcvəf bina-i vavi olan يَقْوُلُ feilində ayn ul-feil olan vav hərfi, əvvəlində səhhih və sakit bir hərf (kaf hərfi) olduğu üçün hərəkəsini ona vermişdir və feilimiz يَقُولُ olmuşdur, çünki səhhih hərflər ilətli hərflərə nisbətən hərəkəni daşımağa daha layiqdir. Eyni şəkildə əcvəf bina-i yai olan يَيْبِعُ feilində ayn ul-feil olan ya hərfi, əvvəlində səhhih və sakit bir hərf (be hərfi) olduğu üçün hərəkəsini ona vermişdir və feilimiz يَبِيعُ olmuşdur. Bundan sonra bu feilərdə dəyişiklik olmur, çünki ayn ul-feillər, əvvəlki hərfin hərəkəsi ilə uyğunlaşır, damməyə vav, kəsrəyə ya kimi.

2.Hal: Ayn ul-feil olan vav və ya ya hərfinin hərəkəsi özündən əvvəl gələn səhhih və sakit hərfə köçürüldükdən sonra sözdə qəlb əməli tətbiq olunur. Bu əməliyyat 2 hissədən ibarətdir;

a) Ayn ul-feil olan vav hərfinin ya hərfinə qəlb olunması;

I'lâl	Feil
Əsli	يُقْوِمُ
Vav hərəkəsini əvvəlki hərfə köçürdü	يُقِوْمُ
Sakit vav ya oldu	يُقِيْمُ
Sakit ya medd oldu	يُقِيمُ

b) Ayn ul-feil olan vav və ya hərfinin fətha hərəkəsi özündən əvvəl gələn səhhih və sakit hərfə köçürüldükdən sonra sakitləşdirilən həmin vav və ya hərfi elif hərfinə qəlb olunur;

	Bina-i Vavi	Bina-i Yai
Əsli	يَخْوَفُ	يَهْيَبُ
Ayn ul-feil hərəkəsini köçürdü	يَخَوْفَ	يَهَيْبُ
Ayn ul-feil elif oldu	يَخَافَ	يَهَابُ

3.Hal: Ayn ul-feil olan vav və ya ya hərfinin hərəkəsi özündən əvvəl gələn səhhih və sakit hərfə köçürüldükdən sonra sakit qalan həmin vav və ya hərfin hazf olunması;

Əsli	يَقْوُلْنَ	يَبْيِعْنَ	مَقْوُولٌ	يَخْوَفْنَ
Ayn ul-feil hərəkəsini köçürdü	يَقُولْنَ	يَبِيعْنَ	مَقُوولٌ	يَخَوْفْنَ
Sakit ayn ul-feil hazf olundu	يَقُلْنَ	يَبِعْنَ	مَقُولٌ	يَخَفْنَ
Son Hali	يَقُلْنَ	يَبِعْنَ	مَقُولٌ	يَخَفْنَ

4.Hal: Ayn ul-feil olan vav və ya ya hərfinin hərəkəsi özündən əvvəl gələn səhhih və sakit hərfə köçürüldükdən sonra elif və ya ya hərfinə qəlb olunub, iki sakit bir yerə gəldiyinə görə həmin elif və ya ya hərfinin hazf olunması;

I'lâl	Feil
Məchul muzari feil, əmr lamı gələndə	يُقَالُ
Əsli	لْيُقْوَلْ
Vav hərəkəsini köçürdü	لِيُقَوْلْ
vav elif oldu	لِيُقَالْ
elif hazf olundu	لِيُقَلْ

Məchul muzari feil, əmr lamı gələndə	يُبْيَعُ
Əsli	لِيُبْيَعْ
ya hərəkəsini köçürdü	لِيُبَيْعْ
ya elif oldu	لِيُبَاعْ
elif hazf olundu	لِيُبَعْ

Cədvəldə göründüyü kimi əcvəf olan bir muzari feil məchul olduqda əvvəlinə əmr lamı gəldikdə əvvəli cəzimlənir, sonra feilinin ayn ul-feilindəki hərəkə əvvəlki hərfə köçürülür, sonra sakit qalan ayn ul-feil elif olur, sonra o elif ilə lam ul-feil bir yerdə iki sakit olunca feilinin səhhih bir hərfini hazf etməkdənsə, ilətli olan hərfini hazf etmək daha münasibdir, buna görə də ayn ul-feildən qəlb olunmuş elif hərfi hazf olunur.

Məzdarın əsli	إِقْوَامَةٌ
Vav hərəkəsini köçürdü	إِقَوْامَةٌ
Vav elif oldu	إِقَاامَةٌ
Elif hazf olundu	إِقَامَةٌ
Son Hali	إِقَامَةٌ