Ecvef olan Sülasi Mücerred Mazi Feillər Haqqında
Bildiyimiz kimi, ecvef feilərdə feil kökündə ortadakı hərf, yəni ayn ul-feil, elif hərfinə çevrilir. Yəni ayn ul-feil vav və ya ya olsa belə, elif hərfinə çevrilir. Təbii ki, mazi zamanın bütün şəkillərində bu cür olmur. İndi bütün şəkilləri və xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirək;
| Şəkillər |
Feil |
| Müfrəd Müzekkər Qayıb |
قَالَ |
| Təsniyə Müzekkər Qayıb |
قَالَا |
| Cəmi Müzekkər Qayıb |
قَالُوا |
| Müfrəd Müənnəs Qayıb |
قَالَتْ |
| Təsniyə Müənnəs Qayıb |
قَالَتَا |
Bu şəkillərdən başqa olan mazi şəkillərdə ayn ul-feil elif hərfinə çevrildikdən sonra iki səkin hərfin qarşılaşmasını aradan qaldırmaq üçün ayn ul-feildən (vav və ya ya) yaranan elif hərfi hazf edilir. Sonra feilin ayn ul-feilinə baxılır. Əgər feilin kökündəki ayn ul-feil fətəhli vav hərfidirsə, bu hazf olunan vav hərfini göstərmək üçün fa ul-feilin hərəkəsini fətəhədən damməyə dəyişirik.
| Feilin kökündəki ayn ul-feil fətəhli vav hərfidirsə |
Fa ul-feil damməli olmalıdır |
| Feilin kökündəki ayn ul-feil fətəhli ya hərfidirsə |
Fa ul-feil kəsrəli olmalıdır |
| Feilin kökündəki ayn ul-feil damməli vav hərfidirsə |
Fa ul-feil damməli olmalıdır |
| Feilin kökündəki ayn ul-feil kəsrəli ya hərfidirsə |
Fa ul-feil kəsrəli olmalıdır |
| Feilin kökündəki ayn ul-feil kəsrəli vav hərfidirsə |
Fa ul-feil kəsrəli olmalıdır |
Aşağıdakı cədvəldə bu əməliyyatları cəmi müənnəs qayıb feilində görək;
|
Kökü |
ayn ul-feil elif oldu |
Elif hazf edildi |
Fa ul-feil hərəkəsi |
| Feilin kökündəki ayn ul-feil fətəhli vav hərfi |
قَوَلْنَ |
قَالْنَ |
قَلْنَ |
قُلْنَ |
| Feilin kökündəki ayn ul-feil fətəhli ya hərfi |
بَيَعْنَ |
بَاعْنَ |
بَعْنَ |
بِعْنَ |
| Feilin kökündəki ayn ul-feil damməli vav hərfi |
طَوُلْنَ |
طَالْنَ |
طَلْنَ |
طُلْنَ |
| Feilin kökündəki ayn ul-feil kəsrəli ya hərfi |
هَيِبْنَ |
هَابْنَ |
هَبْنَ |
هِبْنَ |
| Feilin kökündəki ayn ul-feil kəsrəli vav hərfi |
خَوِفْنَ |
خَافْنَ |
خَفْنَ |
خِفْنَ |
Yuxarıdakı dəyişikliklər cəmi müənnəs qayıb, müfrəd, təsniyə, cəmi müzekkər müxatab və müfrəd, təsniyə, cəmi müənnəs müxataba və nəfs-i mütəkəllimlər üçün keçərlidir.
| Şəkillər |
Feil |
| Cəmi Müənnəs Qayıb |
قُلْنَ |
| Müfrəd Müzekkər Müxatab |
قُلْتَ |
| Təsniyə Müzekkər Müxatab |
قُلْتُمَا |
| Cəmi Müzekkər Müxatab |
قُلْتُمْ |
| Müfrəd Müənnəs Müxataba |
قُلْتِ |
| Təsniyə Müənnəs Müxataba |
قُلْتُمَا |
| Cəmi Müənnəs Müxataba |
قُلْتُنَّ |
| Nəfs-i Mütəkəllim Vahid |
قُلْتُ |
| Nəfs-i Mütəkəllim Məal Qeyr |
قُلْنَا |
Yuxarıdakı cədvəldə diqqət etsək, fa ul-feil damməli olmalıdır. Əslində damməli deyildi, amma hazf olunan ayn ul-feili, yəni vav hərfini göstərmək üçün damməli oldu. Bu fa ul-feil, əgər kökdəki ayn ul-feil fətəhli və ya damməli vavdırsa, o zaman damməli olur. Əgər kökdəki ayn ul-feil kəsrəli ya və ya vav hərfidirsə, o zaman fa ul-feil kəsrəli olur. Yuxarıdakı misalda feilin kökündə ayn ul-feil fətəhli vav olduğu üçün fa ul-feil dammə ilə hərəkələnmişdir.
Ayn ul-Feili Fətəhli Vav olan Ecvef Feilin Çəkimi
| قَالُوا |
قَالَا |
قَالَ |
| قُلْنَ |
قَالَتَا |
قَالَتْ |
| قُلْتُمْ |
قُلْتُمَا |
قُلْتَ |
| قُلْتُنَّ |
قُلْتُمَا |
قُلْتِ |
|
|
Ayn ul-Feili Fətəhli Ya olan Ecvef Feilin Çəkimi
| بَاعُوا |
بَاعَا |
بَاعَ |
| بِعْنَ |
بَاعَتَا |
بَاعَتْ |
| بِعْتُمْ |
بِعْتُمَا |
بِعْتَ |
| بِعْتُنَّ |
بِعْتُمَا |
بِعْتِ |
|
|
Ayn ul-Feili Damməli Vav olan Ecvef Feilin Çəkimi
| طَالُوا |
طَالَا |
طَالَ |
| طُلْنَ |
طَالَتَا |
طَالَتْ |
| طُلْتُمْ |
طُلْتُمَا |
طُلْتَ |
| طُلْتُنَّ |
طُلْتُمَا |
طُلْتِ |
|
|
Ayn ul-Feili Kəsrəli Ya olan Ecvef Feilin Çəkimi
| هَابُوا |
هَابَا |
هَابَ |
| هِبْنَ |
هَابَتَا |
هَابَتْ |
| هِبْتُمْ |
هِبْتُمَا |
هِبْتَ |
| هِبْتُنَّ |
هِبْتُمَا |
هِبْتِ |
|
|
Ayn ul-Feili Kəsrəli Vav olan Ecvef Feilin Çəkimi
| خَافُوا |
خَافَا |
خَافَ |
| خِفْنَ |
خَافَتَا |
خَافَتْ |
| خِفْتُمْ |
خِفْتُمَا |
خِفْتَ |
| خِفْتُنَّ |
خِفْتُمَا |
خِفْتِ |
|
|