Ecvef fellərdəki 1-ci növ İ'lâl əməliyyatı

Əcvəf feilərdə vav və ya hərfinin elif hərfinə çevrilməsi üçün 10 şərt var. 

1. Şərt: Vav və ya hərflərinin elif hərfinə çevrilməsi üçün onların hərəkəli olmaları lazımdır. 

Əcvəf Feillər	Bina-i Vavi	Bina-i Yai
Əsli	قَوَلَ	نَوِمَ
Son Hali	قَالَ	نَامَ

Bu şərtə görə قَوْلٌ və بَيْعٌ məsdarlardakı sakit vav və ya hərfləri elif hərfinə çevrilmir.

Bina-i Vavi	Bina-i Yai
قَوْلٌ demək	بَيْعٌ satmaq

2. Şərt: Hərəkəli vav və ya hərfləri feil və ya feil vəznində bir siğədə olduqda vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilir. قَائِلٌ ismi-failinin cəmi olan قَوَلَةٌ vəznindəki vav hərfi i'lala məruz qalmır, çünki bu feilərdə olan vəznlərdən deyil.

İsmi-Fail	Mükəssir İsmi-Fail
قَائِلٌ deyən	قَوَلَةُ deyənlər

3. Şərt: Hərəkəli vav və ya hərflərindəki hərəkənin əsli hərəkə olması, arizi hərəkə olmaması halında vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilir. Bu şərtə görə جَيَلٌ sözündə fətəli ya hərfi elif hərfinə çevrilə bilməz. Çünki جَيَلٌ sözündəki ya hərfinin hərəkəsi əsli deyil, arizidir. جَيَلٌ sözünün əsli جَيْأَلٌ şəklindədir, yüngüllük üçün həmzənin fətə hərəkəsi ya hərfinə keçib və sakit qalan həmzə də hazf olunub. 

Lafzın Əsli	جَيْأَلٌ
İ'lali	جَيَأْلٌ
Son Hali	جَيَلٌ

4. Şərt: Hərəkəli vav və ya hərflərinin əvvəlindəki hərfin fətəli olması halında vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilir;

Əcvəf Feillər	Bina-i Vavi	Bina-i Yai
Əsli	غَزَوَ	كَيَلَ
Son Hali	غَزَا	كَالَ

Bu şərtə görə إِعْوَرَّ və تَقَاوَلَ sözlərindəki vav hərfi elif hərfinə çevrilmir. Burada diqqət etsək, hərəkəli vav hərfinin əvvəlindəki hərf sakitdir.

إِعْوَرَّ

تَقَاوَلَ

5. Şərt: Hərəkəli vav və ya hərflərinin əvvəlindəki hərfin fətəsinin sükun hökmündə olmaması halında vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilir;

عَوِرَ sözündəki vav hərfinin elif hərfinə çevrilməsi caiz deyil. Çünki عَوِرَ sözü إِعْوَرَّ feilinin mənasında olduğuna görə, oradakı vav hərfinin əvvəlindəki fətəli ayn hərfi sükun hökmündə qəbul olunub. Buna görə də vav, elifə çevrilməyib.	عَوِرَ Şaşı oldu	إِعْوَرَّ Şaşı oldu
إِجْتَوَرَ feili də تَجَاوَرَ feilinin mənasında olduğuna görə, oradakı vav hərfinin əvvəlindəki fətəli te hərfinin hərəkəsi sükun hökmündə qəbul olunub. Buna görə də vav, elifə çevrilməyib.	إِجْتَوَرَ bir-birinə qonşu oldu	تَجَاوَرَ bir-birinə qonşu oldu

6. Şərt: Hərəkəli vav və ya hərfin olduğu sözün sonunda artıq elif və nun hərfləri olmamalıdır. Əgər olarsa, vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilmir;

	Bina-i Vavi	Bina-i Yai
Mazi	جَالَ	هَامَ
Muzari	يَجُولُ	يَهِيمُ
Məzdər	جَوَلاَنٌ	هَيَمَانٌ

Qısacası, əcvəf feil olan və فَعَلَانٌ vəznində gələn məsdarlarda i'lal edilmir. Məsələn, هَيَلَانٌ kimi. 

7. Şərt: Hərəkəli vav və ya hərfin olduğu sözün sonunda tənis əlaməti olan elif, yəni elif-i məksura olmamalıdır. Əks halda i'lal prosesi baş vermir.

صَوَرَى

حَيَدَى

Cədvəldəki sözlərin sonunda elif-i məksura olduğu üçün, içlərində olan vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilə bilməz.
8. Şərt: İki illet hərfinin hər ikisi də elif hərfinə çevrilə bilməz. Bu mümkün deyil;

طَوَيَ	اَلْحَيَيُ
طَوَى	اَلْحَيَا

اَلْحَيَيُ sözündə iki illet hərfi var. Bu iki illet hərfindən yalnız birini elifə çevirmək olar və isim olan اَلْحَيَيُ "utanmaq" sözü اَلْحَيَا kimi qarşımıza çıxır. Əgər hər iki hərfi də elifə çevirsəydik, ismimiz اَلْحَى "əl-hâ" olardı. Bu sözün əvvəlindəki elif-lam çıxarılsa, hazf olunan tənvin geri qaytarılar və isim حَانْ "han" formasını alar. Burada isə sakit bir elif və sakit tənvin birləşmiş olur və bunu aradan qaldırmaq üçün elif hərfi hazf olunur və ismimiz حَنْ, yəni حًا kimi ortaya çıxar. Mureb isimlərin bu cür tək hərfli olması münasib deyil. Buna görə də اَلْحَيَيُ kimi sözlərdə olan iki illettən birini, adətən və qayda olaraq, sondakı illeti elifə çevirmək daha münasibdir. Sonda olan ya hərfini elifə çevirəndə nəticədə qarşımıza اَلْحَيَا sözü çıxır və bu şəkildə işlədilir. 

طَوَيَ kimi feillərdə də eyni qaydalar keçərlidir. Heç vaxt sondakı iki illet hərfi elifə çevrilə bilməz. Qeyd olunanlara əsasən, sondakı ya hərfi elifə çevrilir və feilimiz طَوَى kimi meydana çıxır. Əgər hər iki illeti də elifə çevirsəydik, feilimiz طَاا, yəni طَى olardı. Müfrəd müzekkər mazi bir feil üçün belə bir siğa münasib deyil.

9. Şərt: Hərəkəli vav və ya hərfləri sonu illetli olan mazi feildə iki illettən birincisi elifə çevrilmiş olarsa, muzari feildə də həmin hərfin elifə çevrilməsi gərəkir ki, bu da muzari sonunun damməli olmasını tələb edir, amma sondakı illet damməni daşıya bilmədiyindən bu mümkün deyil. حَيِيَ "dirildi" feilində i'lal edilmir.

Mazi Feil	حَيِيَ
birinci ya elifə döndü	حَايَ
Muzarisi	يَحَايُ
Olmalı olan forması	حَيِيَ يَحْيَى

10. Şərt: Əcvəf olan sözün ayn əl-feilinin əsli vav, yoxsa ya olduğunu göstərmək üçün özündə i'lal edilməmiş bir vav və ya hərfi olmamalıdır. Əks halda i'lal baş vermir, aşağıdakı sözlərdə olduğu kimi;

صَيِدَ	قَوِدَ
صَيَدٌ	قَوَدٌ