İdqamın edilməsi və ya edilməməsi caizdir. Hər iki halda da feil tələffüz baxımından işlədilə bilər. Caiz idqamın edilməsi üçün əsas səbəb; eyni növdən yan-yana gələn iki hərfdən birincisinin hərəkəli, ikincisinin isə arizi şəkildə sakin olması, yəni əvvəlinə cəzm edən ədat gəlməsi, əmr şəkilində olması halında baş verir. Burada ikinci hərfin hərəkəsi əsl sükun deyil. Məsələn, əmr fellərində son hərf cəzm edilir, bu arizi bir sükundur.
Bu qaydada, birinci hərf hərəkəli və ikinci hərf isə sonradan gələn bir sükun ilə sakin olduqda əvvəlcə birinci hərfi sakin etməliyik. Bu idqam mudaf və muzari fellərdə olduğu üçün birinci hərfin əvvəlindəki hərf həmişə sakindir. Buna görə birinci hərfin hərəkəsini əvvəlindəki sakin hərfə ötürüb ortaya iki eyni növdən sakin hərf çıxarmalıyıq. Sonra şəddə və hərəkəsini qoyuruq.
Yuxarıdakı paraqrafda arizi bir sükun ilə sakin olan ikinci hərfin hərəkələndiyini qeyd etdik. Bu hərəkənin növü feilinin ayn əl-feilinin hərəkəsinə görə olur və ya təxfif üçün fəthə olur, yaxud hərəkəsiz bir hərfin hərəkələnməsi istənildikdə hərəkəsi kəsrə ilə ola bilər. Yəni dammə, fəthə və kəsrə ilə hərəkələnməsi mümkündür.
|
|
| Feilimizin əsli يَمْدُدُ "yemdudu" idi. Əvvəlinə cəzm edən ədat gələndə sonunda cəzmli olması lazım oldu. Amma feildə eyni növdən iki hərf var və idqam etmək istədik, |
لَمْ يَمْدُدْ |
| Birinci hərfi sakin etmək istədik, amma əvvəlində sakin bir hərf olduğu üçün birinci hərfin hərəkəsini əvvəlindəki hərfə ötürdük. Ortada eyni növdən iki sakin hərf qaldı |
لَمْ يَمُدْدْ |
| İki sakin hərfi idqama saldıq və tək bir hərf kimi yazıb şəddə qoyduq. Hərəkələnməsinə gəlincə, yuxarıda da qeyd edildiyi kimi ayn əl-feilin hərəkəsi, fəthə və ya kəsrədən birini gətirə bilərik. Hər üç oxunuş da caizdir. |
لَمْ يَمُدَُِّ |
| Feilimizin əsli يَعْضَضُ "ye'dadu" idi. Əvvəlinə cəzm edən ədat gələndə sonunda cəzmli olması lazım oldu. Amma feildə eyni növdən iki hərf var və idqam etmək istədik, |
لَمْ يَعْضَضْ |
| Birinci hərfi sakin etmək istədik, amma əvvəlində sakin bir hərf olduğu üçün birinci hərfin hərəkəsini əvvəlindəki hərfə ötürdük. Ortada eyni növdən iki sakin hərf qaldı |
لَمْ يَعَضْضْ |
| İki sakin hərfi idqama saldıq və tək bir hərf kimi yazıb şəddə qoyduq. Hərəkələnməsinə gəlincə, yuxarıda da qeyd edildiyi kimi ayn əl-feilin hərəkəsi, fəthə və ya kəsrədən birini gətirə bilərik. Burada ayn əl-feil artıq fəthə olduğundan əvvəlcə fəthəyə, sonra kəsrəyə yer verilib. Damməyə yer verilməyib. Əgər ayn əl-feil dammə olsaydı, o da hərəkə kimi istifadə olunardı. |
لَمْ يَعَضَِّ |
| Feilimizin əsli يَفْرِرُ "yefriru" idi. Əvvəlinə cəzm edən ədat gələndə sonunda cəzmli olması lazım oldu. Amma feildə eyni növdən iki hərf var və idqam etmək istədik, |
لَمْ يَفْرِرْ |
| Birinci hərfi sakin etmək istədik, amma əvvəlində sakin bir hərf olduğu üçün birinci hərfin hərəkəsini əvvəlindəki hərfə ötürdük. Ortada eyni növdən iki sakin hərf qaldı |
لَمْ يَفِرْرْ |
| İki sakin hərfi idqama saldıq və tək bir hərf kimi yazıb şəddə qoyduq. Hərəkələnməsinə gəlincə, yuxarıda da qeyd edildiyi kimi ayn əl-feilin hərəkəsi, fəthə və ya kəsrədən birini gətirə bilərik. Burada ayn əl-feil artıq kəsrə olduğundan əvvəlcə kəsrəyə, sonra fəthəyə yer verilib. Damməyə yer verilməyib. Əgər ayn əl-feil dammə olsaydı, o da hərəkə kimi istifadə olunardı. |
لَمْ يَفِرَِّ |