5. Əsma-i Sitte & Altı İsim

Esma-i Sitte isimləri zamirə izafə edildikdə, ref halı vav ilə, nəsb halı elif ilə və cərr halı isə ya ilə olur. Əgər zamirsiz tək istifadə olunduqda isə ref halı damme, nəsb halı fetha (halında elif birləşir) və cərr halı isə kesre ilə olur.

Esma-i Sitte & Altı İsim

أَخٌ	kişi qardaşı
أبٌ	ata
حَمٌ	qadının ərinin qardaşı
هَنٌ	avrat yeri
فُو	ağız
ذُو	sahib

Esma-i sitte (Əslində esma-i xəmsədir. هَنٌ sözü şəxsin avrat yeri olduğu üçün alimlər ədəben onu saymayıblar. Ümumiyyətlə bir çox yerdə esma-i sitte kimi adlandırılırlar.)

Zamirə izafə olunan esma-i sitte isimlərin
ref halı	vav ilədir
nəsb halı	elif ilədir
cərr halı	ya ilədir

Məsələlərə baxaq;

Zamirə izafə olunan Esma-i Sitte isimlərin Ref Hali

جَاءَ أَبُوكَ Atan gəldi

Məsələdə göründüyü kimi اَبْ sözü esma-i sittedəndir və bitişik zamirə izafə olunub. Esma-i sittedən olan isim cümlədə fail mövqeyindədir, yəni mərfudur. اَبْ sözünün ref əlaməti isə hərf ilədir və bu, vavdır.

Zamirə izafə olunan Esma-i Sitte isimlərin Nəsb Hali

رَأَيْتُ أَبَاكَ Atanı gördüm

Məsələdə göründüyü kimi اَبْ sözü esma-i sittedəndir və bitişik zamirə izafə olunub. Esma-i sittedən olan isim cümlədə məf'ul mövqeyindədir, yəni mənsubdur. اَبْ sözünün nəsb əlaməti isə hərf ilədir və bu, elifdir.

Esma-i Sitte isimlərin Cərr Hali

مَرَرْتُ بِأَبِيكَ Atana rast gəldim

Məsələdə göründüyü kimi اَبْ sözü esma-i sittedəndir və bitişik zamirə izafə olunub. Esma-i sittedən olan isim cümlədə cərr mövqeyindədir, yəni məcrurdur. اَبْ sözünün cərr əlaməti isə hərf ilədir və bu, yad'dır.

Zamirə izafə olunmayan esma-i sitte isimlərin
ref halı	damme ilədir
nəsb halı	fetha ilədir
cərr halı	kesra ilədir

Məsələlərə baxaq;

Zamirə izafə olunmayan esma-i sitte isimlərin
Ref əlaməti damme	جَاءَ أَبٌ bir ata gəldi
Nəsb əlaməti fetha	رَأَيْتُ أَبًا bir ata gördüm
Cərr əlaməti kesra	مَرَرْتُ بِأَبٍ bir ataya rast gəldim

Əgər esma-i sitte olan isimlər mütəkəllim ya'sına izafə olunarsa, ya'nın əvvəlindəki hərfin üzərinə təqdir olunan irab gəlir.

Mütəkəllim Ya'sına izafə olunan esma-i sitte isimlərin
Ref əlaməti təqdirən	جَاءَ أَبِي Atam gəldi
Nəsb əlaməti təqdirən	رَأَيْتُ أَبِي Atamı gördüm
Cərr əlaməti təqdirən	مَرَرْتُ بِأَبِي Atama rast gəldim

Bu esma-i sitte mütəkəllim ya'sına izafə ediləndə, əvvəlki hərfin hərəkəsi ilə təqdirən hərəkələnir və əgər mütəkəllim ya'sı yoxdursa və müfrəd kimi istifadə olunursa, müfrəd ismin irabını alır və təsğir edildikdə isə normal olaraq mütəkəllim ya'sı olmadan, adi müfrəd münsərif kimi irablanır.

Təsğir olunan esma-i sitte isimlərin
Ref əlaməti damme	جَاءَ أُبَيٌّ Atacıgım gəldi
Nəsb əlaməti fetha	رَأَيْتُ أُبَيًّا Atacıgımı gördüm
Cərr əlaməti kesra	مَرَرْتُ بِأُبَيٍّ Atacıgıma rast gəldim

Esma-i sittenin digər isimlərinin irabları;

Zamirə izafə olunan

Esma-i Sitte	Ref	Nəsb	Cərr
أَخُ	أَخُوهُ	أَخَاهُ	أَخِيهِ
حَمٌ	حَمُوهَا	حَمَاهَا	حَمِيهَا
هَنٌ	هَنُوهُ	هَنَاهُ	هَنِيهِ
فُو	فُوهُ	فَاهُ	فِيهِ

Müfrəd olaraq istifadə olunanda

Esma-i Sitte	Ref	Nəsb	Cərr
أَخُ	أَخٌ	أَخًا	أَخٍ
حَمٌ	حَمٌ	حَمًا	حَمٍ
هَنٌ	هَنٌ	هَنًا	هَنٍ
فَمْ	فَمٌ	فَمًا	فَمٍ
ذُو	ذُو	ذَا	ذِي