القِسْمُ الأوَّلُ مَا لاَ يَدُلُّ على مَعْنَى المُقَارَبَةِ فَهُوَ الشَّايِعُ المُتَبَادِرُ مِنْ إِطْلاَقِ الْفِعْلِ النَّاقِصِ، نحو؛ كَانَ وَ صَارَ وَ كَذَا آلَ وَ رَجَعَ وَ حَالَ وَ اِسْتَحَالَ وَ تَحَوَّلَ وَ إِرْتَدَّ وَ جَاءَ وَ قَعَدَ إِذَا كُنَّ بِمَعْنَى صَارَ وَ أَصْبَحَ وَ أَمْسَى وَ أَضْحَى وَ ظَلَّ وَ بَاتَ وَ آضَ وَ عَادَ و غَدَا وَ رَاحَ وَ مَازَالَ وَ مَا فَتِئَ بِفَتْحَ التَّاءِ وَ كَسْرِهَا وَ مَا بَرِحَ وَ مَا أَفْتَئَ وَ مَا وَنِئَ وَ مَا رَامَ كُلّهَا بِمَعْنَى مَازَالَ وَ مَادَامَ وَ لَيْسَ.
القِسْمُ الأوَّلُ naqis feilinin iki hissəsindən birincisi; مَا elə bir naqis feildir ki; لاَ يَدُلُّ göstərmir, على مَعْنَى المُقَارَبَةِ yaxınlıq mənasına işarə etmir, فَهُوَ və o, yəni yaxınlıq mənasına işarə etməyən naqis feil; الشَّايِعُ geniş yayılmış olandır, المُتَبَادِرُ ilk ağla gələndir, مِنْ إِطْلاَقِ naqis feil deyildikdə ağla gələn. نحو kimi; كَانَ “kane – oldu, idi, dir” və صَارَ “sara – oldu, çevrildi” və وَ كَذَا və bunun kimi, yəni sara kimi; آلَ “Âle – çevrildi” və رَجَعَ “racea – qayıtdı” və حَالَ “hale – dəyişdi” və اِسْتَحَالَ “istehale – dəyişdi” və تَحَوَّلَ “tehavvele – çevrildi” və إِرْتَدَّ “irtedde – qayıtdı” və جَاءَ “câe – gəldi” və قَعَدَ “kaâde – oturdu” kimi. Bu sayılanlar (Âle, Racea, Hale, istehale, tehavvele, irtedde, câe və kaâde) إِذَا كُنَّ بِمَعْنَى صَارَ sara mənasında olduqda naqis feil olurlar. Naqis feilinin birinci hissəsinə aid olan feilərin davamı, yəni o feillərdən bəziləri də bunlardır; وَ أَصْبَحَ və esbaha (səhər oldu) və وَ أَمْسَى və emsa (axşam oldu), وَ أَضْحَى və edha (quşluq vaxtına girdi), وَ ظَلَّ və zalle (gündüz boyunca oldu), وَ بَاتَ və bâte (gecə oldu), və وَ آضَ və Âda (eyzan kökündən, qayıtdı), وَ عَادَ və ‘Ada (qayıtdı), و غَدَا Ğada (səhər yola çıxdı) və وَ رَاحَ və Raha (axşam yola çıxdı) və وَ مَازَالَ və maZale (davam etdi) və وَ مَا فَتِئَ və maFetiye (davam etdi), بِفَتْحَ التَّاءِ ta hərfinin fətəli olması ilə və وَ كَسْرِهَا və ya ta hərfinin kəsrəli olması ilə. وَ مَا بَرِحَ və maBeriha (davam etdi), وَ مَا أَفْتَئَ və maEfteye (davam etdi), وَ مَا وَنِئَ və maVeniye və ya مَاوَنَى maVena (davam etdi), وَ مَا رَامَ (davam etdi), كُلّهَا bu sayılanların hamısı; بِمَعْنَى مَازَالَ maZale mənasındadır. Naqis feillərdən biri də وَ مَادَامَ maDame (davam etdiyi müddətcə) və وَ لَيْسَ və Leyse (olmadı) kimi feillərdir.
Mətnin Ümumi Mənası; Naqis feillərin birinci hissəsi; yaxınlıq mənasına işarə etməyən naqis feillərdir. Yaxınlıq mənasına işarə etməyən hissə geniş yayılmışdır. Naqis feil deyildikdə ağla gələn ilk feillər bunlardır: كَانَ “kâne” və onun kimi olanlar (sara, mazale, madame, leyse) naqis feillərdir. Yaxınlıq mənasına işarə edənlər isə sonra izah olunacaq.
| كَانَ naqis feili 3 zamanda da işlədilir |
| قَائِمًا |
زَيْدٌ |
كَانَ |
| Kane'nin xəbəri |
Kane'nin ismi |
Kane |
| Zeyd ayaqdaydı və Zeyd ayağa qalxan oldu |
| الْآنَ |
قَائِمًا |
زَيْدٌ |
يَكُونُ |
| Zaman zərfi |
Kane'nin xəbəri |
Kane'nin ismi |
olur |
| Zeyd hazırda ayağa qalxır, ayaqdadır |
| قَاعِدًا |
زَيْدٌ |
سَيَكُونُ |
| Kane'nin xəbəri |
Kane'nin ismi |
olacaq |
| Zeyd oturacaq və ya Zeyd oturucu olacaq |
كَانَ feili, وُجِدَ (mövcud oldu, tapıldı) feili mənasında, tam feil kimi işlədilə bilər.
| وَ إِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ |
| وَ |
və |
Ve in kane züUsratin feneziretun ila meyseretin
Əgər (borclu) çətin vəziyyətdədirsə (ödəyə bilmirsə), o halda vəziyyəti asanlaşana qədər gözlənilməlidir.
|
| إِنْ |
əgər |
| كَانَ |
oldu |
| ذُو عُسْرَةٍ |
Çətinlik sahibi |
| فَ |
o halda |
| نَظِرَةٌ |
gözləmək |
| إِلَى |
-a, -ə qədər |
| مَيْسَرَةٍ |
asanlıq |
صَارَ feili "çevrildi, hal dəyişdi" deməkdir. Əvvəlcə belə idi, sonra başqa cür oldu mənasında işlədilir.
| غَنِيًّا |
فَصَارَ |
فَقِيرًا |
زَيْدٌ |
كَانَ |
| Varlı |
Belə oldu |
Fəqir |
Zeyd |
oldu |
| Zeyd fəqir idi, varlı oldu. |
| صَارَ felinə mənaca bənzəyən digər naqis fellər |
| آلَ |
Qayıtdı |
| رَجَعَ |
Qayıtdı |
| حَالَ |
Dəyişdi |
| إِسْتَحَالَ |
Dəyişdi |
| تَحَوَّلَ |
Dəyişdi |
| إِرْتَدَّ |
Qayıtdı |
| جَاءَ |
Gəldi |
| قَعَدَ |
Oturdu |
Bu 8 fel sara felinə əlavə edilərək istifadə olunur. Bu fellər; keçmək, dəyişmək, qayıtmaq, dəyişmək mənasında tam fel kimi işlədilir. Xəmir bişəndə tort olduqda "hale" naqis feli istifadə olunur. Yəni xəmir tort halına gəldi, tort halına çevrildi kimi.
| أَصْبَحَ |
səhərlədi |
| أَمْسَى |
axşamladı |
| أَضْحَى |
Quşluq vaxtına çatdı |
| ظَلَّ |
Gün kölgəli oldu |
| بَاتَ |
gecəledi |
Bu naqis fellər vaxt bildirir. Azərbaycan dilində deyirik ki, "axşama qədər səni gözlədim", halbuki gələcək adam 2 saat gec gəlib. Burada vaxtın çox keçdiyini bildirmək üçün deyilən bir naqis fel var. Yaxud səhərə qədər işləyən adama, səhərlədi deyirik. Yaxud Anadolu bölgəsində deyildiyi kimi "gün axşam oldu, sən hələ bu işi bitirə bilmədin" kimi. Vaxta əsaslanıb bir işi bildirməkdir əslində.
| آضَ |
qayıtdı |
| عَادَ |
qayıtdı |
| غَدَا |
Günortadan əvvəl getdi |
| رَاحَ |
Günortadan sonra getdi |
| إِنَّ اللهَ يُمْسِكُ السَمَوَاتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزُولاَ |
يَزُولُ |
زَالَ |
1.Bab |
| Şübhəsiz ki Allah, göyləri və yeri yox olmasın deyə saxlayır. |
yox olur |
yox oldu |
| زَالَ زَيْدٌ ضَأْنَهُ مِنْ مَعْزِ فُلاَنٍ |
يَزِيلُ |
زَالَ |
2.Bab |
| Zeyd qoyunlarını filan adamın keçilərindən ayırdı |
ayırır |
ayırdı |
Və yenə naqis fellərdəndir; مَا فَتِئَ feli davamlı oldu deməkdir. Aynul feli fətalı olduqda; فَتَأَ – يَفْتَأً şəklində 3. Babdan gəlir. Əgər aynul feli kəsra olarsa 4. Babdan فَتِئَ يَفْتَأُ şəklində gəlir. Və yenə naqis fellərdən biri də مَازَالَ 'dır. مَازَالَ davamlı oldu deməkdir. مَازَالَ naqis feli inkar və qadağadan sonra gələrək o işlərin davamlılığını ifadə edir. Məsələn; مَازَالَ زَيْدٌ ضَاحِكًا "Zeyd gülməkdən zail olmadı, yəni yox olmadı, hələ də gülür" deməkdir. Misal; مَازَالَ عَمْرٌ أَزْرَقَ العَيْنَيْنِ "Amr mavi gözlü olmaqdan zail deyil, yəni həmişə mavi gözlüdür" kimi. Misal; مَازَالَ اللهُ عَلِيمًا "Allah həmişə alimdir, biləndir. Əzəli və əbədi olaraq bilicidir" kimi. Naqis fel olan زَالَ feli, 4. Babdan gələn زَالَ – يَزَالُ felidir. Birinci babdan gələn زَالَ – يَزُولُ yox olmaq, getmək, dəyişmək mənasında olan lazım tam bir felidir. 2. Babdan gələn زَالَ – يَزِيلُ isə mütəəddi tam fel olub "ayırmaq" mənası verir. Bizim naqis felimiz 4. Babdan gələn زَالَ – يَزَالُ felidir, yəni "davamlı oldu" deməkdir. Yuxarıda naqis olan زَالَ felinə misal verildi, indi isə 1. və 2. babdan gələn digər زَالَ fellərinin misallarını verək.
| زَالَ felinə bənzər naqis fellər |
| رَامَ |
وَنَى |
أفْتَأَ |
بَرِحَ |
فَتَأَ |
Cədvəldəki زَالَ felinə bənzər 5 naqis felin hamısı "davamlı oldu" mənasındadır. Və bu fellərin naqis olması üçün inkar və qadağanı bildirən bir ifadədən sonra zikr edilmələri lazımdır