Sərf - Nahiv Terminləri

alem: xüsusi ad

belâgat: məramın yaxşı, düzgün və sənətli sözlərlə ifadəsi

câmid fiil: (donuq feil) yalnız bir zamanı və ya bir/neçə şəxsi olan feil

câmid: heç bir sözdən törəməyən isim

câr: önünə gəldiyi ismin sonunu kəsralı edən (hərf-i cər)

cemi müennes sâlim: dişi cəm (müfrəd-müənnəs sözün sonuna آت əlavə etməklə düzəlir)

cemi mükesser: qırıq cəm (sözün müfrədində dəyişiklik etməklə əldə olunur)

cemi müzekker sâlim: kişi cəm (müfrəd-müzəkkər sözün sonuna ون əlavə etməklə düzəlir)

cemi: 3 və ya daha çox varlığa işarə edən isim

cer / mecrur: son hərfinin hərəkəsi əsrə/kəsra olan söz (hərf-i cərli isim, m.ileyh...)

ecvef fiil: əsli hərflərindən ortadakı illət hərfi olan (elif, vav, ya) feil

emir: bir işin görülməsini istəmək

fâil: mübtəda (feil cümləsində bu adla tanınır)

fiil: zamana və şəxsə bağlı olaraq bir işi və ya halı bildirən söz (mazi, muzari/istikbal, əmr)

gâib: üçüncü şəxs (yanımızda və qarşımızda olmayan müzəkkər)

gâibe: üçüncü şəxs (yanımızda və qarşımızda olmayan müənnəs)

gayr-ı mutasarrıf: çəkim qəbul etməyən isim

gayru’l-munsarıf: sonuna kəsra və tənvin qəbul etməyən, kəsra yerinə fətha ilə mecrur olan isim (memnû mine’s-sarf da deyilir)

haber: mübtədanın halı barədə məlumat verən söz, cümlə və ya şibh cümlə

hakikî və ya lafzî müzekker: kişi (ər) varlıqlara işarə edən sözlər

hakikî, lafzî və ya semaî müennes: dişi (dişil) varlıqlara işarə edən sözlər

harf: tək başına məna ifadə etməyən, isim və feil ilə birlikdə məna daşıyan söz

harf-i med: uzadan hərflər

harf-i târif: isimlərin başına gələn müəyyənlik ədatıdır (ال), sözün sonundakı tənvini düşürür

hemze: hərəkəli elif (hərəkəsi yoxdursa, uzadan elifdir)

humâsî: beş hərfli (sülasi feilə iki hərf / rubai mücərrəd feilə bir hərf əlavə etməklə)

i‘rab: sözün sonunda hərf və hərəkə dəyişməsi

ibdâl: bir hərfin yerinə başqa bir hərf gətirmək, dəyişdirmək

idgâm: eyni iki hərf yanaşı gəldikdə, asan oxumaq və yazmaq üçün bu iki hərfi bir hərf kimi yazıb şəddələmək

isim: zamana bağlı olmadan tək başına məna daşıyan söz

ism-i fâil: feili edən şəxs

ism-i maksûr: sonunda elif-i maksûre (ي şəklində yazılmış elif) olan və sondan əvvəlki hərfinin hərəkəsi fətha olan isim

ism-i mef’ul: failin feili ilə təsirlənən şəxs və ya obyekt

ism-i memdûd: son hərfi hemze və ondan əvvəlki hərfi əlavə elif olan isim

ism-i menkûs: son hərfi ي olan və sondan əvvəlki hərfinin hərəkəsi kəsra olan isim

ism-i mensûb: bir yerə, ailəyə, peşəyə, dinə və ya məzhəbə və ya hər hansı bir şeyə mənsub olmanı bildirən, isimdən törəmiş və sonu (mâqabli məksur) "iki yâ" ilə bitən isim

ism-i tafdîl: (üstünlük sifəti) rəng, forma və qüsura işarə etməyən, xüsusiyyətləri və keyfiyyətləri eyni olan iki şeyi müqayisə edən və ya bir varlıqda olan bir xüsusiyyətin başqalarından üstün olduğunu göstərən isim (feildən törəyir)

ism-i tasgir: (kiçiltmə ismi) kiçiklik və azlıq, sevgi və ya xor baxmaq ifadə etmək üçün işlədilən isim (isimdən törəyir)

ism-i zaman və məkan: bir feilin baş verdiyi yeri və zamanı bildirən isim (feildən törəyir)

izâfet: isim birləşməsi (bir ismin başqa bir ismə nisbət edilməsi) (muzaf və muzafun ileyh-dən ibarətdir)

izhâr: eyni iki hərf yanaşı gəldikdə, şəddə qoymadan ayırmaq

lâzım fiil: keçidsiz feil (failin etdiyi iş öz üzərində qalan; kimi, kimə, nəyi, nəyə kimi suallara ehtiyac yaratmayan feil) (məf’ulun bih-i yalnız hərf-i cər vasitəsilə alır)

lefif fiil: əsli hərflərindən ikisi illət hərfi olan feil

ma’lûm fiil: işi edən bəlli olan, faili qeyd olunan feil, təsirli

madmum: damməli

marife: müəyyən bir varlığı bildirən isim (başında hərf-i tarif olan isimlər, xüsusi adlar, əvəzliklər, ism-i məvsullar, işarə əvəzlikləri, marife ismə muzaf olan isimlər)

masdar: iş və halı, şəxsə və zamana bağlı olmadan bildirən söz

mebni: cümlədəki yeri nə olursa olsun, son hərfinin hərəkəsi dəyişməyən söz

meczum: səkin, cəzimli

meçhul fiil: işi edən bəlli olmayan feil, məchul

meftûh: fəthəli

meful: failin etdiyi feildən təsirlənən obyekt

mefûlün bih sarih: Hərf-i cərsiz failin feili ilə təsirlənən obyekt

mehmûz fiil: əsli hərflərindən biri hemzəli olan feil

meksur: kəsrəli

mevsuf / men‘ût: təsvir olunan söz

mezid: kök hərflərə əlavə edilən bəzi şəkilçilərlə düzələn feil

misâl fiil: əsli hərflərindən birincisi "vav" və ya "ya" olan feil

mu‘rab: i‘raba tabe olan söz (son hərfində dəyişiklik qəbul edən)

mu’tel: illət hərfli feil

muhâtab: ikinci şəxs (onunla danışılan müzəkkər)

muhataba: ikinci şəxs (onunla danışılan müənnəs)

mutasarrıf: çəkim qəbul edən isim (müfrəd ikən təsniyə, cəm formasına salına bilən kimi)

muzaaf fiil: son iki hərfi eyni olan və idgam edilərək şəddələnmiş feil

muzaaf: tamlanan (başına ال, sonuna tənvin, təsniyə və ya cəm nunu almayan)

muzaafun ileyh: tamlayan (həmişə mecrur olur; qeyri-müəyyən isim birləşməsində nekra kimi gəlir)

mübteda: mübtəda (isim cümləsində bu adla tanınır), cümlə onunla başlayır

mücerred: kök (əsli) hərflərdən ibarət olan feil

müfred: tək varlığa işarə edən isim (cümlə deyil, tək sözdən ibarət olduğunu da bildirir)

müştâk: bir feildən və ya başqa bir isimdən törəmiş isim

müteaddî fiil: keçişli feil (failin etdiyi iş özündə qalmayıb başqasına təsir edən, yəni cümlənin mənasının tamamlanması üçün obyektə ehtiyac duyan feil) (məf’ulun bih-i birbaşa -hərf-i cərsiz- qəbul edir)

mütekellim: birinci şəxs (danışan müzəkkər və ya müənnəs)

nahiv: söz düzümü, sintaksis (sözün cümlədəki vəziyyətini və bu vəziyyətə görə i‘rabını araşdıran elm sahəsidir)

nâkıs fiil: əsli hərflərindən sonuncusu illət hərfi olan feil

nasb / mansub: son hərfinin hərəkəsi üstün/fətha olan söz (məf’ulun bih, hal ...)

nefy: inkar (Məsələn: tənbəllik etmir)

nehiy: bir işin edilməməsini istəmək, qadağan etmək (olumsuz əmr) (Məsələn: tənbəllik etmə!)

nekire: qeyri-müəyyən bir varlığı bildirən isim (başında ال olmayan və digər marife şərtlərini daşımayan isimlər; eyni zamanda bir ədəd olduğunu bildirir)

ref’ / merfû: son hərfinin hərəkəsi ötrə/damma olan söz (fâil, mübtəda, xəbər...)

rubai mezid: dörd hərfli (rübai mücərrəd feilə hərf əlavə etməklə)

rubai mücerred: kökü dörd hərfli feil (əlavəsiz)

sâlim fiil: əsli hərflərində illət hərfi, hemze və şəddəli hərf olmayan feil

sarf: şəkil bilgisi, morfologiya (istənilən mənanı əldə etmək üçün sözün aldığı şəkilləri öyrənən elm sahəsidir, yalnız isim və feil sahəsinə aiddir)

sıfat / na‘t: isimə aid olan söz

sıfat-ı müşebbehe: ism-i fâil növündən olub, törədiyi feil tərəfindən ifadə olunan gözəllik, çirkinlik, qüsur və bəzi hisslərdə davamlılıq bildirən müştak söz (adətən lazım feildən törəyir)

sudâsî: altı hərfli (sülasi feilə üç hərf / rubai mücərrəd feilə iki hərf əlavə etməklə)
sahih fiil: illət hərfi olmayan feil

sülasi mezid: kökü 3+ hərf olan feillər

sülasi mücerred: kökü üç hərfli feil

şibh-i cümle: cümləyə bənzər (câr və mecrurdan və ya zərfdən ibarət olur)

taaccüb fiilleri: bir şey qarşısında duyulan heyrət və təəccübü bildirən câmid isimlər

tasrif: çəkim (bir sözün bir formadan digər formaya salınması)

tesniye: iki varlığa işarə edən isim

vakıf: oxuyarkən dayanmaq, sözləri bir-birinə bağlamayıb ayırmaq (sözün son hərəkəsi ixtisar olunur)

vasıl: oxuyarkən sözlər arasında dayanmadan bir-birinə bağlamaq

zâid: sözü yaradan kök hərflərdən başqa, müxtəlif səbəblərlə sözə əlavə olunan hərf və ya hərflər