Muzari Feli Cəzm edənlər

اَلنَّوْعُ الْخَامِسُ؛ فِعْلِ مُضَارِعِی CEZM EDƏN KƏLİMƏLƏR – ON BEŞ ƏDƏD. Birincisi لَمْ, misal: Allahın kəlamı لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ. İkincisi لَمَّا, misal: لَمَّا يَنْفَعْ عُمْرِى. Üçüncüsü لاَمُ الْأَمْرِ, misal: لِيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا. Dördüncüsü لاَ (nehy mənasında), misal: لاَ تُذْنِبْ. Bu dördü bir fiili cezm edir. Beşincisi إِنْ, misal: إِنْ تَتُبْ يُغْفَرْ ذُنُوبُكَ. Altıncısı مَهْمَا, misal: مَهْمَا تَفْعَلْ تُسْأَلْ مِنْهُ. Yeddincisi مَا, misal: مَا تَفْعَلْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدْهُ عِنْدَ اللهِ تَعَالَى. Səkkizincisi مَنْ, misal: مَنْ يَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا يَكُنْ نَاجٍيًا. Doqquzuncu أَيْنَ, misal: أَيْنَ تَكُنْ يُدْرِكْكَ الْمَوْتِ. Onuncusu مَتَى, misal: مَتَى تَحْسُدْ تَهْلِكْ. On birincisi أَنَّى, misal: أَنَّى تُذْنِبْ يَعْلَمْكَ اللهُ. On ikincisi أَيُّ, misal: أَيُّ عَالِمٍ يَتَكَبَّرْ يُبْغِضْهُ اللهُ تَعَالَى. On üçüncüsü حَيْثُمَا, misal: حَيْثُمَا تَفْعَلْ يُكْتَبْ فِعْلُكَ. On dördüncüsü إِذْمَا, misal: إِذْمَا تَتُبْ تُقْبَلْ تَوْبَتُكَ. On beşincisi إِذَامَا, misal: إِذَامَا تَعْمَلْ بِعِلْمِكَ تَكُنْ خَيْرَ النَّاسِ. Bu on bir kəlimə iki fiili cezm edir, biri şərt, biri cəza adlanır.

اَلنَّوْعُ الْخَامِسُ Qırx doqquz semai amilin beşinci növü; bir sıra kəlimələrdir. Bu kəlimələr fiil-i muzariyi cezm edir. Cezm edən kəlimələr on beşdir. Birincisi لَمْ “lem” (fiilə geniş zamanda olumsuzluq verir) kəliməsidir. Misal: Allahın kəlamı لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ “Doğmadı və doğurulmadı” ayəsində olduğu kimi. İkincisi لَمَّا “lemmâ” (henüz -medi, -madı mənasında olumsuzluq verir) kəliməsidir. Misal: لَمَّا يَنْفَعْ عُمْرِى “Ömrüm fayda vermədi”. Üçüncüsü لاَمُ الْأَمْرِ “lâm ul-emir” (əmr lâmı) kəliməsidir. Misal: لِيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا “Salih əməl etsin”. Dördüncüsü لاَ “lâ” (olumsuzluq), nehy mənasında olan lâ kəliməsidir. Misal: لاَ تُذْنِبْ “Günah etmə”. Bu dörd kəlimə bir fiili cezm edir. Beşincisi إِنْ “İn” (əgər, şərt mənasında) kəliməsidir. Misal: إِنْ تَتُبْ يُغْفَرْ ذُنُوبُكَ “Əgər tövbə etsən, günahların bağışlanar”. Altıncısı مَهْمَا “mehma” (hər nə şey) kəliməsidir. Misal: مَهْمَا تَفْعَلْ تُسْأَلْ مِنْهُ “Hər nə etsən, ondan sorulacaqsan”. Yeddincisi مَا “mâ” (nə, şey) kəliməsidir. Misal: مَا تَفْعَلْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدْهُ عِنْدَ اللهِ تَعَالَى “Xeyirdən nə etsən, Allah yanında onu taparsan”. Səkkizincisi مَنْ “men” (kim) kəliməsidir. Misal: مَنْ يَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا يَكُنْ نَاجٍيًا “Kim salih əməl edərsə, qurtulan olar”. Doqquzuncu أَيْنَ “eyne” (harada) kəliməsidir. Misal: أَيْنَ تَكُنْ يُدْرِكْكَ الْمَوْتِ “Harada olsan, ölüm səni tutar”. Onuncusu مَتَى “metâ” (nə zaman) kəliməsidir. Misal: مَتَى تَحْسُدْ تَهْلِكْ “Nə zaman həsəd etsən, həlak olarsan”. On birincisi أَنَّى “ennâ” (harada) kəliməsidir. Misal: أَنَّى تُذْنِبْ يَعْلَمْكَ اللهُ “Harada günah etsən, Allah səni bilir”. On ikincisi أَيُّ “eyyü” (hansı) kəliməsidir. Misal: أَيُّ عَالِمٍ يَتَكَبَّرْ يُبْغِضْهُ اللهُ تَعَالَى “Hansı alim təkəbbür edərsə, Allah ona nifrət edər”. On üçüncüsü حَيْثُمَا “haysümâ” (harada) kəliməsidir. Misal: حَيْثُمَا تَفْعَلْ يُكْتَبْ فِعْلُكَ “Harada bir fiil etsən, fiilin yazılar”. On dördüncüsü إِذْمَا “izmâ” (hər nə zaman) kəliməsidir. Misal: إِذْمَا تَتُبْ تُقْبَلْ تَوْبَتُكَ “Hər nə zaman tövbə etsən, tövbən qəbul olar”. On beşincisi إِذَامَا “izamâ” (hər nə zaman) kəliməsidir. Misal: İذَامَا تَعْمَلْ بِعِلْمِكَ تَكُنْ خَيْرَ النَّاسِ “Hər nə zaman elminlə əməl etsən, insanların xeyirlisi olarsan”. Bu on bir kəlimə iki fiili cezm edir: biri şərt fiili, biri cəza fiili adlanır.

Mətnin ümumi mənası: 5 növdən ibarət olan 49 semai amilin 5-ci növü; Fiil-i Muzariyi cezm edən kəlimələrdir. Bu kəlimələr 15 ədəddir.

Birincisi; لَمْ “lem” kəliməsidir, misal:

لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ

Doğmadı və doğurulmadı

İkincisi; لَمَّا “lemmâ” sözüdür, nümunəsi;

لَمَّا يَنْفَعْ عُمْرِى

Ömrüm fayda vermədi

Üçüncüsü; لاَمُ الْأَمْرِ “lâm ul-emir” sözüdür, nümunəsi;

لِيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا

Saleh əməl ilə əməl etsin

Dördüncüsü; لاَ “nehiy lâ” sözüdür, nümunəsi;

لاَ تُذْنِبْ

Günah etmə

Beşincisi; إِنْ “İn” sözüdür, nümunəsi;

إِنْ تَتُبْ يُغْفَرْ ذُنُوبُكَ

Əgər tövbə etsən, günahların bağışlanar

Altıncısı; مَهْمَا “mehma” sözüdür, nümunəsi;

مَهْمَا تَفْعَلْ تُسْأَلْ مِنْهُ

Nə edirsən, o etdiyindən soruşulursan

Yeddincisi; مَا “mâ” sözüdür, nümunəsi;

مَا تَفْعَلْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدْهُ عِنْدَ اللهِ تَعَالَى

Xeyirdən nə edirsən, Allah yanında onu taparsan

Səkkizincisi; مَنْ “men” sözüdür, nümunəsi;

مَنْ يَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا يَكُنْ نَاجٍيًا

Kim saleh əməl edərsə, nicat tapan olar

Doqquzuncusu; أَيْنَ “eyne” sözüdür, nümunəsi;

أَيْنَ تَكُنْ يُدْرِكْكَ الْمَوْتِ

Harada olursan, ölüm səni tutar

Onuncusu; مَتَى “metâ” sözüdür, nümunəsi;

مَتَى تَحْسُدْ تَهْلِكْ

Nə vaxt həsəd edərsən, həlak olarsan

On birincisi; أَنَّى “ennâ” sözüdür, nümunəsi;

أَنَّى تُذْنِبْ يَعْلَمْكَ اللهُ

Harada günah etsən, Allah səni bilər

On ikincisi; أَيُّ “eyyü” sözüdür, nümunəsi;

أَيُّ عَالِمٍ يَتَكَبَّرْ يُبْغِضْهُ اللهُ تَعَالَى

Hansı alim təkəbbür edərsə, Allah ona nifrət edər

On üçüncüsü; حَيْثُمَا “haysümâ” sözüdür, nümunəsi;

حَيْثُمَا تَفْعَلْ يُكْتَبْ فِعْلُكَ

Harada bir əməl etsən, əməlindən yazılır

On dördüncüsü; إِذْمَا “izmâ” sözüdür, nümunəsi;

إِذْمَا تَتُبْ تُقْبَلْ تَوْبَتُكَ

Nə vaxt tövbə etsən, tövbən qəbul olunur

On beşincisi; إِذَامَا “izamâ” sözüdür, nümunəsi;

إِذَامَا تَعْمَلْ بِعِلْمِكَ تَكُنْ خَيْرَ النَّاسِ

Nə vaxt elminlə əməl etsən, insanların xeyirlisi olarsan

*Son 11 söz iki muzari felini cəzm edər. Birinci muzari felə şərt, ikinci muzari felə cəza feli deyilir.