Hazif və isal

ثُمَّ الْقِيَاسُ بَعْدَ الْحَذْفِ فِي غَيْرِ الْأَوَّلِينِ أَنْ تُوصِلَ مُتَعَلَّقَهُ إِلَى الْمَجْرُورِ وَ تُظْهِرَ الْإِعْرَابَ الْمَحَلَِّىَّ. وَ هُوَ النَّصْبُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ أَوْ الرَّفْعُ عَلَى النَّائِبِيَّةِ. وَ يُسَمَّى حَذْفًا وَ اِيصَالاً. نَحْوُ؛ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ أَىْ مِنْ قَوْمِهِ. وَ نَحْوُ؛ قَوْلِهِمْ مَالٌ مُشْتَرَكٌ. وَ ظَرْفٌ مُسْتَقَرٌّ أَىْ مُشْتَرَكٌ فِيهِ وَ مُسْتَقَرٌّ فِيهِ

ثُمَّ sonra, hərfi-cərlərin qiyasen və səmaən hazf olunduğu yerləri bildikdən sonra, الْقِيَاسُ qiyas olan, بَعْدَ الْحَذْفِ hazfdan sonra, فِي غَيْرِ الْأَوَّلِينِ ilk iki mövzunun xaricində, أَنْ تُوصِلَ çatdırmandır, مُتَعَلَّقَهُ müteallakını, إِلَى الْمَجْرُورِ mecrura, وَ تُظْهِرَ الْإِعْرَابَ الْمَحَلِّىَّ və məhalli i'rabı aşkar etməndir, وَ هُوَ və o məhalli i'rab, النَّصْبُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ məfuliyyət üzərinə nasbdır, أَوْ الرَّفْعُ عَلَى النَّائِبِيَّةِ və ya naiblik üzərinə rafdır. وَ يُسَمَّى müteallakı mecrura çatdırıb məhalli i'rabı aşkar etmək adlandırılır, حَذْفًا وَ اِيصَالاً hazf və isal "sil və birləşdir" olaraq, نَحْوُ؛ قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-taalanın bu kəlamı kimi; وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ "Musa öz qövmünü seçdi" أَىْ yəni, مِنْ قَوْمِهِ "qövmündən" kimidir. وَ نَحْوُ قَوْلِهِمْ və daha ərəblərin bu sözləri kimidir; مَالٌ مُشْتَرَكٌ "onda ortaqlıq olan mal" və ظَرْفٌ مُسْتَقَرٌّ "onda yerləşilən zarf" أَىْ yəni, مُشْتَرَكٌ فِيهِ və مُسْتَقَرٌّ فِيهِ kimidir.

Mətnin Ümumi Mənası: Bundan sonra (yəni, hərfi-cərlərin hazf olunduğu yerləri bəyan etdikdən sonra), Hazfdan sonrakı qiyas; Qiyasen hazf olunan ilk ikisi (Məfulun lehtan lam, Məfulun fiyhtan fiyhin hazfi) xaricində (yəni ən və ənnədən cərin hazfi) və səmaən hazf olunan yerlərdə qiyasın tələbi; Hazf olunan o cərin müteallakını mecruruna çatdırmandır. (Yəni hərfi-cər hazf olunmadan əvvəl, mecrurun məhəlində hərfi-cər vasitəsi ilə nasb etdirilən amili, hərfi-cər hazf olunduqdan sonra o ləfzə vasitəsiz olaraq əməl etdirməndir) Və məhalli i'rabı aşkar etməndir. Bu məhalli i'rab da nasbdır. Hərfi-cərin qiyasen hazf olunduğu ilk iki yerdə (Məfulun fiyh və Məfulun leh) hərfi-cər hazf olunduqdan sonra, amilin onlarda vasitəsiz əməl etdiyi bəllidir. (yəni فى شَهْرٍ deməli olduğum yerdə فى hərfi-cəri hazf edirəm və ləfzen mecrur olan شَهْرْ ləfzı mənsub olur və شَهْرًا deyirəm) Yəni hərfi-cər hazf olunduqda məfuliyyətlik üzərinə nasb alaməti aşkar olur, ya da naib-ül fail olma səbəbi ilə raf alaməti ortaya çıxır. Lakin bu alamətlər, müreb bir ləfzə, ləfzen və ya təqdirən nasb və ya raf olaraq ortaya çıxır. Məbni olan ləfzlərdə məhəllən nasb və ya raf olaraq ortaya çıxır. Yəni, Hərfi-cər hazf olunduqdan sonra, amilin vasitəsiz əməl etdirilməsinə hazflıq, hərfi-cər vasitəsi olmadan amilin mamula çatdırılıb onda əməl etdirilməsinə də isal adı verilir. Bu əmələ qısa olaraq hazf və isal (sil və birləşdir) deyilir.

ُقَوْمَه	مُوسَى	وَ اخْتَار
öz tayfasından	Musa	və seçdi

Carr və mecrur olan فيه sözü, مشترك və مستقر ism-i mefullərə mütealliqdir. فى harf-i cerrinin mecruru olan هِ zamiri, مشترك və مستقر ism-i mefullərin naib-ül faili olmaq üçün mahallen merfudur. Yəni في harf-i cerrinin mecrurunun (هِ) irabdan iki mahalli var. Birincisi في harf-i cerrinin mecruru olması baxımından mahallen mecrur, ikincisi isə مشترك və مستقر ism-i mefullərin naib-ül faili olması baxımından mahallen merfudur. Bu tərkiblərdən فى harf-i cerri semaen hazf ediləndə, فى harf-i cerrinin mecruru və naib-ül fail olan هِ zamiri هُوَ şəklində merfu zamirə çevrildi. Bundan sonra da bu هُوَ zamirinin müstetir olmasında bir maneə olmadığından مشترك və مستقر ism-i mefullərdə müstetir etmişdir. Çünki harf-i cerrin cerr əməli aradan qalxınca, ikinci irabdan mahal olan naib-ül faillik işə düşdü və muttasıl olan هِ zamiri, munfasıl olan هُوَ zamirinə çevrildi.

Bir sözün harf-i cerri semaen hazf edildikdən sonra, mütealliq olan amilin o sözdə vasitəsiz olaraq əməl etməsinin (o sözü naib-ül fail kimi ref etməsinin) misalı ərəblərin bu sözləri kimidir: مال مشترك yəni مشترك فيه (malda ortalıq) və ظرف مستقر yəni مستقر فيه (özündə yerləşilən zarf).

فيه	مشترك
فيه	مستقر

Carr və mecrur olan فيه sözü, مشترك və مستقر ism-i mefullərə mütealliqdir. فى harf-i cerrinin mecruru olan هِ zamiri, مشترك və مستقر ism-i mefullərin naib-ül faili olmaq üçün mahallen merfudur. Yəni في harf-i cerrinin mecrurunun (هِ) irabdan iki mahalli var. Birincisi في harf-i cerrinin mecruru olması baxımından mahallen mecrur, ikincisi isə مشترك və مستقر ism-i mefullərin naib-ül faili olması baxımından mahallen merfudur. Bu tərkiblərdən فى harf-i cerri semaen hazf ediləndə, فى harf-i cerrinin mecruru və naib-ül fail olan هِ zamiri هُوَ şəklində merfu zamirə çevrildi. Bundan sonra da bu هُوَ zamirinin müstetir olmasında bir maneə olmadığından مشترك və مستقر ism-i mefullərdə müstetir etmişdir. Çünki harf-i cerrin cerr əməli aradan qalxınca, ikinci irabdan mahal olan naib-ül faillik işə düşdü və muttasıl olan هِ zamiri, munfasıl olan هُوَ zamirinə çevrildi.