Hərfi-Cərrlər

Birinci növ; yalnız bir ismi cərr edən hərflərdir. Bunlara cərr hərfləri və izafə hərfləri deyilir və bunların sayı iyirmidir. Birincisi 'ب' (ba) hərfidir, məsələn: آمَنْتُ بِاللهِ وَ بِهِ لَأُبْعَثَنَّ – "Allahya iman etdim və Ona and olsun ki, mütləq dirildiləcəyəm." İkincisi 'مِنْ' (min) hərfidir, məsələn: تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ – "Bütün günahlardan tövbə etdim." Üçüncüsü 'إِلَى' (ila) hərfidir, məsələn: تُبْتُ إِلَى اللهِ تَعَالَى – "Allahya tövbə etdim." Dördüncüsü 'عَنْ' (an) hərfidir, məsələn: كُفِفْتُ عَنِ الْحَرَامِ – "Haramlardan uzaqlaşdırıldım." Beşincisi 'عَلَى' (ala) hərfidir, məsələn: تَجِبُ التَّوْبَةُ عَلَى كُلِّ مُذْنِبٍ – "Hər günahkar üçün tövbə vacibdir." Altıncısı 'لَام' (ləm) hərfidir, məsələn: أَنَا عُبَيْدٌ لِلهِ تَعَالَى – "Mən Allahın quluyam." Yeddincisi 'فِي' (fi) hərfidir, məsələn: اَلْمُطِيعُ فِي الْجَنَّةِ – "İtaət edən cənnətdədir." Səkkizincisi 'كَاف' (kaf) hərfidir, məsələn: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْئٌ – "Onun kimi heç bir şey yoxdur." Doqquzuncusu 'حَتَّى' (hatta) hərfidir, məsələn: أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى حَتَّى الْمَوْتِ – "Ölənə qədər Allahya ibadət edəcəyəm." Onuncusu 'رُبَّ' (rubbe) hərfidir, məsələn: رُبَّ تَالٍ يَلْعَنُهُ الْقُرْآنُ – "Elə oxuyan var ki, Quran ona lənət edir." On birincisi 'وَاوُ الْقَسَمِ' (vav ul-qəsəm) hərfidir, məsələn: وَاللهِ لاَ أَفْعَلَنَّ الْكَبَائِرَ – "Allaha and olsun ki, böyük günahları etməyəcəyəm." On ikincisi 'تَاءُ الْقَسَمِ' (ta ul-qəsəm) hərfidir, məsələn: تَاللهِ لَأَفْعَلَنَّ الْفَرَائِضَ – "Allaha and olsun ki, vacibləri yerinə yetirəcəyəm." On üçüncüsü 'حَاشَا' (haşa) hərfidir, məsələn: هَلَكَ النَّاسُ حَاشَا الْعَالِمِ – "İnsanlar həlak oldu, alimlər istisna." On dördüncüsü 'مُذْ' (müz) hərfidir, məsələn: تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ فَعَلْتُهُ مُذْ يَوْمِ الْبُلُوغِ – "Büluğ günündən bəri etdiyim bütün günahlardan tövbə etdim." On beşincisi 'مُنْذُ' (münzü) hərfidir, məsələn: تَجِبُ الصَّلاَةُ مُنْذُ يَوْمِ الْبُلُوغِ – "Büluğ günündən bəri namaz vacibdir." On altıncısı 'خَلاَ' (xala) hərfidir, məsələn: هَلَكَ الْعَالِمُونَ خَلاَ الْعَامِلِ بِعِلْمِهِ – "Alimlər həlak oldu, elmi ilə əməl edənlər istisna." On yedincisi 'عَدَا' (ada) hərfidir, məsələn: هَلَكَ الْعَامِلُونَ عَدَا الْمُخْلِصِ – "Əməl edənlər həlak oldu, ixlaslılar istisna." On səkkizincisi 'لَوْلاَ' (ləvla) hərfidir, məsələn: لَوْلاَكَ يَا رَحْمَةَ اللهِ لَهَلَكَ النَّاسُ – "Ey Allahın rəhməti, sən olmasaydın insanlar həlak olardı." On doqquzuncusu 'كَيْمَه' (keymə) hərfidir, məsələn: كَيْمَه عَصَيْتَ – "Niyə üsyan etdin?" İyirmincisi 'لَعَلَّ' (ləəllə) hərfidir, məsələn: لَعَلَّ اللهِ يَغْفِرُ ذَنْبِى – "Bəlkə Allah günahımı bağışlayar."

Birinci növ – yəni beş növdən ibarət olan semai amillərin birinci növü – cərr edən hərflərdir. Cərr etmək, bir ismin son hərfinin kəsrə ilə olması deməkdir. Bu cərr edən hərflər nəyi cərr edir? İsmə təsir göstərir, yəni felə təsir etməz. Yalnız bir ismi cərr edirlər. Əgər cümlədə başqa isimlər də varsa, yalnız atıfla, sifət-məvsuf əlaqəsi ilə və ya muzafun ileyh olduğu üçün cərr oluna bilər. Bu mövzular nahiv kitablarını tam öyrəndikdən sonra tam başa düşüləcəkdir. Yalnız bir ismi cərr edirlər. Bu cərr edən hərflər cərr hərfləri və ya izafə hərfləri adlanır. Çünki bu cərr hərfləri izafə edicidir. Bu cərr hərfləri, yəni izafə hərfləri iyirmi ədəddir. Müəllif burada ilk mənalarını və nümunələri vermişdir. Bu avamil kitabı, izhar kitabının xülasəsi olduğu üçün daha ətraflı məlumatı izhar kitabında görəcəyik. İzhar kitabında cərr hərfləri Quran ayələri ilə izah olunacaq. İndi iyirmi cərr hərfini əzbərləyək. Nümunələrdə altı xətt çəkilmiş yerlər cərr hərflərinin verdiyi mənanı göstərir. Birincisi 'ب' – "ba" cərr hərfidir. Hər ismin başında 'ب' olur. Nümunə: آمَنْتُ بِاللهِ وَ بِهِ لَأُبْعَثَنَّ – "Allahya iman etdim və Ona and olsun ki, mütləq dirildiləcəyəm." Buradakı 'ب' cərr hərfi "-a" mənası verir və Allahya yönəlmə mənası qatır. İkincisi 'مِنْ' – "min" (-dən, -dan) cərr hərfidir. Nümunə: تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ – "Bütün günahlardan tövbə etdim." Üçüncüsü 'إِلَى' – "ila" cərr hərfidir. Nümunə: تُبْتُ إِلَى اللهِ تَعَالَى – "Allahya tövbə etdim." Dördüncüsü 'عَنْ' – "an" cərr hərfidir. -dən, -dan mənası verir. Lakin 'مِنْ' cərr hərfindən bir fərqi var. Əgər bir iş son dəfədirsə, 'عَنْ' cərr hərfi istifadə olunur. Evdən çıxan biri geri dönəcəksə: خَرَجْتُ مِنَ الْبَيْتِ – "Evdən çıxdım." Amma geri dönməyəcəkdirsə: خَرَجْتُ عَنِ الْبَيْتِ – "Evdən çıxdım" və bir daha dönməyəcək. Nümunə: كُفِفْتُ عَنِ الْحَرَامِ – "Haramlardan uzaqlaşdırıldım." Beşincisi 'عَلَى' – "ala" (üzərinə) cərr hərfidir. Nümunə: تَجِبُ التَّوْبَةُ عَلَى كُلِّ مُذْنِبٍ – "Hər günahkar üçün tövbə vacibdir." Altıncısı 'لَام' – "ləm" (üçün, aidiyyət) cərr hərfidir. Nümunə: أَنَا عُبَيْدٌ لِلهِ تَعَالَى – "Mən Allahın quluyam." Yeddincisi 'فِي' – "fi" (içində, haqqında) cərr hərfidir. Nümunə: اَلْمُطِيعُ فِي الْجَنَّةِ – "İtaət edən cənnətdədir." Səkkizincisi 'كَاف' – "kaf" (bənzətmə üçün, kimi) cərr hərfidir. Nümunə: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْئٌ – "Onun kimi heç bir şey yoxdur." Doqquzuncusu 'حَتَّى' – "hatta" (-ə qədər, oluncaya qədər) cərr hərfidir. Nümunə: أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى حَتَّى الْمَوْتِ – "Ölənə qədər Allahya ibadət edəcəyəm." Onuncusu 'رُبَّ' – "rubbe" (neçə) cərr hərfidir. Nümunə: رُبَّ تَالٍ يَلْعَنُهُ الْقُرْآنُ – "Elə oxuyan var ki, Quran ona lənət edir." On birincisi 'وَاوُ الْقَسَمِ' – "vav ul-qəsəm" (and vavı) cərr hərfidir. Nümunə: وَاللهِ لاَ أَفْعَلَنَّ الْكَبَائِرَ – "Allaha and olsun ki, böyük günahları etməyəcəyəm." On ikincisi 'تَاءُ الْقَسَمِ' – "ta ul-qəsəm" (and ta'sı) cərr hərfidir. Nümunə: تَاللهِ لَأَفْعَلَنَّ الْفَرَائِضَ – "Allaha and olsun ki, vacibləri yerinə yetirəcəyəm." Bu ta yalnız Allah kəlməsi üçün istifadə olunur. On üçüncüsü 'حَاشَا' – "haşa" (xaric, istisna) cərr hərfidir. Nümunə: هَلَكَ النَّاسُ حَاشَا الْعَالِمِ – "İnsanlar həlak oldu, alimlər istisna." On dördüncüsü 'مُذْ' – "müz" (-dən bəri) cərr hərfidir. Nümunə: تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ فَعَلْتُهُ مُذْ يَوْمِ الْبُلُوغِ – "Büluğ günündən bəri etdiyim bütün günahlardan tövbə etdim." On beşincisi 'مُنْذُ' – "münzü" (-dən bəri) cərr hərfidir. Bu 'مُذْ' ilə eynidir, lakin biri yaxın, digəri uzaq keçmişdən bəri mənasını verir. İngiliscədəki "since" və "for" kimi. Nümunə: تَجِبُ الصَّلاَةُ مُنْذُ يَوْمِ الْبُلُوغِ – "Büluğ günündən bəri namaz vacibdir." On altıncısı 'خَلاَ' – "xala" (xaric, istisna) cərr hərfidir. Nümunə: هَلَكَ الْعَالِمُونَ خَلاَ الْعَامِلِ بِعِلْمِهِ – "Alimlər həlak oldu, elmi ilə əməl edənlər istisna." On yedincisi 'عَدَا' – "ada" (xaric, istisna) cərr hərfidir. Nümunə: هَلَكَ الْعَامِلُونَ عَدَا الْمُخْلِصِ – "Əməl edənlər həlak oldu, ixlaslılar istisna." On səkkizincisi 'لَوْلاَ' – "ləvla" cərr hərfidir. Nümunə: لَوْلاَكَ يَا رَحْمَةَ اللهِ لَهَلَكَ النَّاسُ – "Ey Allahın rəhməti, sən olmasaydın insanlar həlak olardı." On doqquzuncusu 'كَيْمَه' – "keymə" cərr hərfidir. Nümunə: كَيْمَه عَصَيْتَ – "Niyə üsyan etdin?" İyirmincisi 'لَعَلَّ' – "ləəllə" cərr hərfidir. Nümunə: لَعَلَّ اللهِ يَغْفِرُ ذَنْبِى – "Bəlkə Allah günahımı bağışlayar."

İsali belədir: هَلَكَ الْعَامِلُونَ عَدَا الْمُخْلِصِ “Əməl edənlər həlak oldu, yalnız ixlaslı olanlar istisna” kimidir. وَ الثَّامِنَ عَشَرَ on səkkizincisi; لَوْلاَ “ləvlâ” (əgər olmasaydı) cər hərfidir. نَحْوُ misalı belədir: لَوْلاَكَ يَا رَحْمَةَ اللهِ لَهَلَكَ النَّاسُ “Əgər sən olmasaydın, ey Allahın rəhməti, insanlar həlak olardı” kimidir. وَ التَّاسِعَ عَشَرَ on doqquzuncusu; كَيْمَه “keymə” (əsli كَيْ, amma مَا ilə birləşdirilib. Nəticədə كَيْمَا yaranıb, sonra əlif ixtisar olunub və yerinə ha-i səkt gətirilib, كَيْمَه olub. Ətraflı izhar kitabında izah olunur) cər hərfidir. نَحْوُ misalı belədir: كَيْمَه عَصَيْتَ “Niyə asi oldun?” kimidir. وَ الْعِشْرُونَ iyirmincisi; لَعَلَّ “ləəllə” (ümid edilir ki) cər hərfidir. فِي لُغَةِ عُقَيْلٍ Ukeyl qəbiləsinin lüğətinə görə. نَحْوُ misalı belədir: لَعَلَّ اللهِ يَغْفِرُ ذَنْبِى “Ümid edilir ki Allah günahımı bağışlayar” kimidir. Metnin Ümumi Mənası; Səmai amillərin 5 növündən birincisi; yalnız bir ismi cər edən (kəsrəli edən) hərflərdir. Bu hərflər cər hərfləri və izafət hərfləri adlanır. Bu hərflər 20 ədəddir. Birincisi; بِ cər hərfidir. Misal: آمَنْتُ بِاللهِ وَ بِهِ لَأُبْعَثَنَّ İkincisi; مِنْ cər hərfidir. Misal: تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ Üçüncüsü; إِلَى cər hərfidir. Misal: تُبْتُ إِلَى اللهِ تَعَالَى Dördüncüsü; عَنْ cər hərfidir. Misal: كُفِفْتُ عَنِ الْحَرَامِ Beşincisi; عَلَى cər hərfidir. Misal: تَجِبُ التَّوْبَةُ عَلَى كُلِّ مُذْنِبٍ Altıncısı; اَللاَّمُ cər hərfidir. Misal: أَنَا عُبَيْدٌ لِلهِ تَعَالَى Yeddincisi; فِي cər hərfidir. Misal: اَلْمُطِيعُ فِي الْجَنَّةِ Səkkizincisi; اَلْكَافُ cər hərfidir. Misal: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْئٌ Doqquzuncusu; حَتَّى cər hərfidir. Misal: أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى حَتَّى الْمَوْتِ Onuncusu; رُبَّ cər hərfidir. Misal: رُبَّ تَالٍ يَلْعَنُهُ الْقُرْآنُ On birincisi; وَاوُ الْقَسَمِ cər hərfidir. Misal: وَاللهِ لاَ أَفْعَلَنَّ الْكَبَائِرَ On ikincisi; تَاءُ الْقَسَمِ cər hərfidir. Misal: تَاللهِ لَأَفْعَلَنَّ الْفَرَائِضَ On üçüncüsü; حَاشَا cər hərfidir. Misal: هَلَكَ النَّاسُ حَاشَا الْعَالِمِ On dördüncüsü; مُذْ cər hərfidir. Misal: تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ فَعَلْتُهُ مُذْ يَوْمِ الْبُلُوغِ On beşincisi; مُنْذُ cər hərfidir. Misal: تَجِبُ الصَّلاَةُ مُنْذُ يَوْمِ الْبُلُوغِ On altıncısı; خَلاَ cər hərfidir. Misal: هَلَكَ الْعَالِمُونَ خَلاَ الْعَامِلِ بِعِلْمِهِ On yedincisi; عَدَا cər hərfidir. Misal: هَلَكَ الْعَامِلُونَ عَدَا الْمُخْلِصِ On səkkizincisi; لَوْلاَ cər hərfidir. Misal: لَوْلاَكَ يَا رَحْمَةَ اللهِ لَهَلَكَ النَّاسُ On doqquzuncusu; كَيْمَه cər hərfidir. Misal: كَيْمَه عَصَيْتَ İyirmincisi; لَعَلَّ cər hərfidir. Bu cər hərfi Ukeyl qəbiləsinin lüğətinə görə bu mənadadır. Misal: لَعَلَّ اللهِ يَغْفِرُ ذَنْبِى